✒️सचिन सरतापे(प्रतिनिधी म्हसवड)मो:-9075686100
▪️साऊ ज्योती सामाजिक बहुउद्देशीय संस्था (महाराष्ट्र राज्य) संस्थापक अध्यक्ष: सचिन अनिताताई माधवराव हळदे
*स्मृतींचा दिवस, विचारांची ज्योत*
६ डिसेंबर—भारतीय इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाची तारीख. या दिवशी भारताने केवळ एक नेता गमावला नाही, तर एक युग, एक विचारविश्व आणि एक नैतिक दिशा हरवली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण ही घटना म्हणजे एका तेजस्वी सूर्याचा अस्तमान होता, पण त्याच क्षणी त्यांनी संपूर्ण समाजाला दिलेली विचारज्योत आणखी तेजाळत गेली. आज, महापरिनिर्वाण दिनानिमित्त त्यांना विनम्र सत्यशोधक अभिवादन करणे म्हणजे केवळ शब्दांनी मांडलेले स्मरण नाही, तर त्यांच्या तत्त्वज्ञानाला जीवनाच्या केंद्रस्थानी ठेवण्याची प्रतिज्ञा आहे.
बाबासाहेबांनी आयुष्यभर केलेली साधना—संविधान रचना, मानवमुक्तीचा लढा, शिक्षणाचे अधिष्ठान, बौद्ध धम्माचा स्वीकार, वैज्ञानिक दृष्टीचा प्रसार—ही प्रत्येक गोष्ट भारतीय समाजाच्या पुनर्जागरणाची आधारस्तंभ आहे. त्यामुळे आजचा हा दिवस भावनेचा नाही तर जागृतीचा, चिंतनाचा आणि कर्तव्याची दिशा देणारा आहे.
*सत्यशोधक अभिवादन म्हणजे काय?*
आज आपण पुष्पहार अर्पण करतो, मेणबत्या पेटवतो, कार्यक्रम घेतो. पण बाबासाहेबांचे खरं अभिवादन फक्त इतक्यात नाही; त्यांचे अभिवादन म्हणजे पुढील गोष्टींची जाणीवपूर्वक कृती—
1. सत्याचा धैर्याने शोध घेणे
सत्य जरी कटू असले तरी ते मान्य करण्याची ताकद ठेवणे हीच बाबासाहेबांची शिकवण.
2. ज्ञानाला सर्वश्रेष्ठ मानणे
त्यांनी सांगितले—”शिक्षण हाच सर्वोच्च धर्म आहे.”
शिक्षण म्हणजे केवळ पदवी नव्हे; तो विचारांचा विस्तार आहे.
3. विषमता, अंधश्रद्धा आणि अन्यायाविरुद्ध लढणे
मानवतेवर आघात करणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीविरुद्ध आवाज उठवणे हा त्यांचा मार्ग.
4. समता, बंधुता आणि स्वातंत्र्य यांचे मूल्य जपणे
संविधानाने दिलेल्या मूल्यांची प्रत्यक्ष अमलबजावणी करणे हेच त्यांचे खरे पूजन.
यामुळेच “विनम्र सत्यशोधक अभिवादन” हे घोषवाक्य नसून आचारसंहिता आहे, जीवनधर्म आहे.
*बाबासाहेब : व्यक्ती नव्हे, एक विश्व*
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचारविश्व हे इतके व्यापक आहे की त्यांना एका व्यक्तीमध्ये मावणेच शक्य नाही. त्यांचे वर्णन करताना “ज्ञानाचे महासागर”, “विश्वरत्न”, “समतेचे मूर्तिमंत देवता” अशी विशेषणे का वापरली जातात, याची काही कारणे
1. विविध क्षेत्रांतील अद्वितीय प्रभुत्व
कायदा, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, तत्त्वज्ञान, धर्म, राजकारण, मानवशास्त्र… कोणते क्षेत्र untouched नव्हते?
2. राष्ट्रीय बांधणीतील मोलाचा वाटा
त्यांनी संविधान रचताना भारतीय समाजातील शतकानुशतके रुजलेल्या विषमतेचे सूक्ष्म आकलन करून उपाय शोधले.
3. शोषितांसाठी आयुष्यभराचा संघर्ष
त्यांचा संघर्ष केवळ वर्गीय नव्हे तर मानवी होता.
ते म्हणायचे—“मी एखाद्या वर्गासाठी लढत नाही, मी मानवतेसाठी लढतो.”
4. धम्म परिवर्तनाची क्रांती
14 ऑक्टोबर 1956 रोजी त्यांनी केलेले बौद्ध धम्म दीक्षा आंदोलन म्हणजे भारतातील अहिंसेचा व करुणेचा सर्वात मोठा जागर.
त्यांच्या विचारांची ही खोली आणि कर्तृत्वाची ही विशालता त्यांना विश्वरत्न बनवते.
*महापरिनिर्वाण : अंत नव्हे, नव्या युगाची सुरुवात*
६ डिसेंबर 1956 रोजी बाबासाहेबांचे शारीरिक अस्तित्व संपले. परंतु—
• त्यांच्या विचारांचा प्रभाव कमी झाला का?
• त्यांच्या लढ्याची स्फूर्ती कमी झाली का?
• समाजातील जागृती थांबली का?
उलट, त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर जागृतीची लाट आणखी वेगाने वाढली.
वंचित समुदायांमध्ये शिक्षणाची भूक वाढली, संघटनांचा विस्तार झाला, संविधानिक अधिकारांची मागणी बळकट झाली. आज आपण जे स्वतःला समानतेचा, स्वातंत्र्याचा, सामाजिक न्यायाचा हक्क सांगू शकतो, त्याची पायाभरणी बाबासाहेबांनीच केली.
महापरिनिर्वाण हा अंत नव्हता—तो जागृतीचा नवप्रकाश होता.
*शिक्षण : बाबासाहेबांची जीवनरेखा*
आंबेडकरांनी अनुभवलेली सामाजिक वेदना त्यांना शिक्षणाकडे नेणारी शक्ती ठरली. त्यांच्याकडे पैशांची, आधाराची, संधीची कमतरता होती, पण ज्ञानाची भूक अमर्याद होती. परिणामी—
• कोलंबिया विद्यापीठातून पीएच.डी.
• लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून अर्थशास्त्रातील डी.एस्सी.
• बॅरिस्टर-ॲट-लॉ पदवी
• तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, कायदा, राजकीय विज्ञान अशा अनेक विषयांत प्रभुत्व
ज्ञानाचे हे शिखर त्यांनी स्वतःपुरते कधीच राखले नाही. ते म्हणाले—
*“शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा!”*
आज आपण जर खरे अभिवादन करायचे असेल, तर गावोगावी, झोपड्यांपासून शहरांपर्यंत—शिक्षणाची ज्योत पेटवत ठेवणे हे अत्यावश्यक आहे.
*स्त्री-समतेचे अध्वर्यू*
आंबेडकर हे फक्त सामाजिक न्यायाचे पुरस्कर्ते नव्हते; ते स्त्रीसमतेचे सर्वात प्रखर समर्थक होते.
• हिंदू कोड बिलाद्वारे त्यांनी स्त्रीला संपत्ती, विवाह, घटस्फोट यामध्ये अधिकार देण्याचा मोठा प्रयत्न केला.
• विधवा, परित्यक्ता, बालविवाहाच्या बळी ठरलेल्या महिलांना न्याय मिळावा यासाठी त्यांनी अनेक कायद्यांची मांडणी केली.
• महिलांच्या शिक्षण व प्रगतिसाठी त्यांनी सामाजिक चळवळी उभारल्या.
आज स्त्री-पुरुष समानतेची भाषा सहज होते, पण याची बीजे बाबासाहेबांनी पेरली होती.
*बौद्ध धम्म व मानवतावाद आंबेडकरांनी शेवटी बौद्ध धम्म स्विकारला कारण तो विचाराधिष्ठित, न्यायमूलक आणि समताप्रधान धर्म होता. त्यांच्या मते*
• बौद्ध धम्मामध्ये देव-देवतांची भीती नाही
• अंधश्रद्धेला स्थान नाही
• नैतिकता व करुणा ही केंद्रस्थाने आहेत
• मनुष्यकेंद्री जीवनदृष्टी यात आहे
त्यांनी सांगितले—“मी धर्म बदलला, पण माझे मनुष्यत्त्व नाही.”
आज महापरिनिर्वाण दिनी धम्माच्या या मूल्यांची आठवण करणे म्हणजे जबाबदारी आहे.
*आजचे अभिवादन : कृतीतून, परिवर्तनातून*
*आज बाबासाहेबांना खरे अभिवादन काय?*
1. जातिभेदाला शून्य सहनशीलता राखणे
2. गावापासून शहरापर्यंत शिक्षणाची चळवळ प्रभावी बनवणे
3. संविधानिक मूल्यांचे रक्षण करणे
4. आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक क्षेत्रात समताधिष्ठित संधी निर्माण करणे
5. विज्ञानाधिष्ठित विचार आणि तार्किक दृष्टी समाजात पोहचवणे
6. बौद्ध धम्मातील करुणा, मैत्री, प्रज्ञा अंगीकारणे
7. भेदभावमुक्त भारतासाठी प्रत्यक्ष कृती करणे
आज आपण काय केले, किती ज्ञान घेतले, किती अन्यायाविरुद्ध उभे राहिलो—हीच बाबासाहेबांना दिलेली खरी आदरांजली आहे.
*निष्कर्ष : स्मशानातील शांततेतून जागृतीचा संदेश*
*महापरिनिर्वाण म्हणजे शांततेचा क्षण. पण त्या शांततेतही बाबासाहेबांचा संदेश गडगडतो*
“मनुष्य मरण पावतो, पण विचार अमर असतात.”
आज त्यांचा विचार, त्यांची चळवळ, त्यांचे स्वप्न—ही सर्व गोष्टी आपल्याला सतत जागृत ठेवतात. बाबासाहेबांनी एक स्वतंत्र, आधुनिक, वैज्ञानिक, समताधिष्ठित भारताची बीजे पेरली. त्या बीजांचे वृक्ष आज उभारत ठेवणे—हेच आपले कर्तव्य आणि हेच त्यांना आजचे विनम्र, सत्यशोधक, कृतज्ञ अभिवादन.
आज आपण मन, विचार, कृती आणि आदर्श यांनी एकत्र होऊन
कर्तृत्वातून उभा राहणारा सत्यशोधक अभिवादन करूया
