मातृभाषा: भाषिक अस्मितेचा जागर

(२१ फेब्रवारी जागतिक मातृभाषा दिन निमित्त विचारमंथन)

      “भाषा” हा शब्द उच्चारताच आपल्या मनात केवळ संवादाचे साधन उभे राहत नाही; तर संपूर्ण जीवनानुभव, संस्कार, परंपरा, लोकस्मृती आणि भावविश्व यांचा एक विशाल पट आपल्या डोळ्यांसमोर उलगडतो. मानवाला इतर प्राण्यांपासून वेगळे करणारी गोष्ट म्हणजे त्याची भाषा आणि विचार करण्याची क्षमता. परंतु या सर्व भाषांमध्ये ‘मातृभाषा’ ही विशेष आणि जिव्हाळ्याची असते. मातृभाषा म्हणजे आपण जन्मल्यानंतर ज्या भाषेच्या कुशीत वाढतो, ज्या भाषेत आई अंगाई गाते, ज्या भाषेत आपण पहिले शब्द उच्चारतो आणि ज्या भाषेत आपली पहिली स्वप्ने रंगवतो ती भाषा होय. म्हणूनच मातृभाषा ही केवळ शब्दांची साखळी नसून ती आपल्या अस्मितेचे मूळ आहे. भाषिक विविधतेचे संरक्षण, मातृभाषांचा सन्मान आणि त्यांच्या जतनासाठी जनजागृती करण्याच्या उद्देशाने दरवर्षी २१ फेब्रुवारी हा दिवस जागतिक मातृभाषा दिन म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ औपचारिक कार्यक्रमांचा नसून भाषिक हक्क, सांस्कृतिक अभिमान आणि मानवतेच्या विविधतेचे प्रतीक आहे.

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी : 

जागतिक मातृभाषा दिनाची कथा ही संघर्ष, बलिदान आणि आत्मसन्मानाची आहे. १९४७ साली भारताच्या फाळणीनंतर पाकिस्तान राष्ट्राची निर्मिती झाली. पाकिस्तानचे दोन भौगोलिक भाग होते—पश्चिम पाकिस्तान आणि पूर्व पाकिस्तान (आताचा बांगलादेश). पूर्व पाकिस्तानातील बहुसंख्य लोकांची मातृभाषा बंगाली होती, परंतु १९४८ मध्ये उर्दूला एकमेव राष्ट्रीय भाषा घोषित करण्यात आले. या निर्णयामुळे बंगाली भाषिकांमध्ये असंतोष निर्माण झाला. त्यांना आपल्या मातृभाषेला समान दर्जा हवा होता. २१ फेब्रुवारी १९५२ रोजी ढाका येथे विद्यार्थ्यांनी आंदोलन केले. पोलिसांनी गोळीबार केला आणि काही विद्यार्थी शहीद झाले. या घटनेने भाषिक हक्कांच्या लढ्याला नवे वळण दिले. या शहीदांच्या स्मरणार्थ आणि जगभरातील मातृभाषांच्या सन्मानासाठी १९९९ मध्ये युनेस्कोने २१ फेब्रुवारी हा दिवस जागतिक मातृभाषा दिन म्हणून घोषित केला. २००० सालापासून तो जागतिक स्तरावर साजरा केला जात आहे. हा इतिहास आपल्याला शिकवतो की भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून ती स्वाभिमान, अधिकार आणि ओळखीचे प्रतीक आहे.

२. मातृभाषा आणि व्यक्तिमत्त्व विकास

(अ) मानसशास्त्रीय दृष्टीकोन

बालकाच्या मानसिक विकासात मातृभाषेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. लहान मूल आईच्या कुशीत वाढताना ज्या भाषेतील शब्द ऐकते, ते त्याच्या अवचेतन मनावर कोरले जातात. त्या भाषेतूनच त्याची जगाशी ओळख सुरू होते.

मातृभाषेतून शिकलेले ज्ञान अधिक सहज आणि दीर्घकाल टिकणारे असते. संशोधन दर्शविते की प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेत घेतल्यास मुलांची समज, सर्जनशीलता आणि आत्मविश्वास अधिक विकसित होतो.

(ब) बौद्धिक विकास

मानवाचे विचार भाषेशी निगडित असतात. आपण ज्या भाषेत विचार करतो, त्या भाषेतच आपले तर्कशक्ती आणि विश्लेषण अधिक स्पष्टपणे कार्य करते. मातृभाषेतून शिक्षण घेतल्यास संकल्पना सखोल समजतात आणि ज्ञान आत्मसात करण्याची क्षमता वाढते.

(क) भावनिक जडणघडण

मातृभाषा ही भावनांची भाषा आहे. प्रेम, माया, राग, करुणा, वेदना, आनंद — या सर्व भावना मातृभाषेतून अधिक प्रभावीपणे व्यक्त होतात. परभाषेत व्यक्त केलेले शब्द कधीकधी मनाच्या गाभ्यापर्यंत पोहोचत नाहीत.

३. मातृभाषा आणि संस्कृती

भाषा ही संस्कृतीची वाहक असते. एखाद्या समाजाची परंपरा, लोककथा, गीते, म्हणी, वाक्प्रचार, धार्मिक ग्रंथ, लोककला — हे सर्व भाषेमधूनच पुढील पिढीकडे पोहोचतात.

मराठी भाषेचा विचार केला तर संतसाहित्याची महान परंपरा दिसते. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, एकनाथ यांनी अभंग आणि ओव्यांच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन केले. आधुनिक काळात कुसुमाग्रज, वि. स. खांडेकर, पु. ल. देशपांडे, व. पु. काळे यांनी साहित्य समृद्ध केले.

भाषा नष्ट झाली तर त्या भाषेतील साहित्य, परंपरा आणि लोकजीवनही नष्ट होते. म्हणून मातृभाषा जपणे म्हणजे संस्कृती जपणे होय.

४. भारतातील भाषिक विविधता

भारत हा विविध भाषांचा देश आहे. भारतीय संविधानात २२ अनुसूचित भाषा मान्य आहेत. त्याशिवाय शेकडो प्रादेशिक भाषा आणि बोलीभाषा अस्तित्वात आहेत. ही भाषिक विविधता भारताच्या सांस्कृतिक वैभवाचे प्रतीक आहे. विविध भाषा असूनही आपण भारतीय म्हणून एकत्र आहोत. प्रत्येक भाषेला स्वतंत्र साहित्य, इतिहास आणि परंपरा आहे.

भाषिक विविधता टिकवणे म्हणजे राष्ट्रीय एकात्मतेला बळकटी देणे होय.

५. जागतिकीकरण आणि तंत्रज्ञानाची आव्हाने

आजच्या युगात इंग्रजीसारख्या आंतरराष्ट्रीय भाषांचे महत्त्व वाढले आहे. रोजगार, उच्च शिक्षण, विज्ञान-तंत्रज्ञान यासाठी परभाषांचे ज्ञान आवश्यक आहे. परंतु या प्रक्रियेत मातृभाषेकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता आहे.

शहरी भागात मुलांशी मातृभाषेपेक्षा परभाषेत संवाद साधण्याची प्रवृत्ती वाढली आहे. अनेक लहान बोलीभाषा नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. युनेस्कोच्या अहवालानुसार जगातील अनेक भाषा धोक्यात आहेत.

डिजिटल माध्यमांमध्ये मातृभाषेचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे. सामाजिक माध्यमे, ब्लॉग, संकेतस्थळे, मोबाईल अ‍ॅप्स यामध्ये स्थानिक भाषांचा वापर वाढवला पाहिजे.

६. शिक्षण आणि मातृभाषा

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणातही प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेत देण्यावर भर देण्यात आला आहे. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या मातृभाषेतून शिक्षण मिळाल्यास त्यांची समज आणि सर्जनशीलता अधिक वाढते.

मातृभाषा आणि परभाषा यांचा समतोल साधणे आवश्यक आहे. परभाषांचे ज्ञान उपयुक्त असले तरी मातृभाषा ही शिक्षणाची पायाभरणी असावी.

७. भाषिक हक्क आणि लोकशाही

भाषा ही मूलभूत मानवी हक्कांपैकी एक आहे. प्रत्येकाला आपल्या मातृभाषेत शिक्षण घेण्याचा, संवाद साधण्याचा आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती करण्याचा अधिकार आहे. जागतिक मातृभाषा दिन हा भाषिक हक्कांच्या संरक्षणासाठी जागृती निर्माण करणारा दिवस आहे. लोकशाहीत सर्व भाषांना समान सन्मान मिळाला पाहिजे.

८. मातृभाषा संवर्धनासाठी उपाययोजना

     मातृभाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून ती आपल्या संस्कृतीची, परंपरेची, विचारसरणीची आणि सामूहिक स्मृतीची आधारशिला आहे. भाषा जिवंत राहते ती तिच्या वापरातून, तिच्या अभिमानातून आणि तिच्या सातत्यपूर्ण संवर्धनातून. म्हणून मातृभाषा टिकवण्यासाठी केवळ भावनिक जिव्हाळा पुरेसा नसतो; त्यासाठी ठोस, नियोजनबद्ध आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न आवश्यक असतात. मातृभाषा संवर्धनासाठी खालील उपाययोजना गद्यरूपाने विचारात घेता येतात.

१. घरातून सुरू होणारे भाषासंस्कार

मातृभाषेचे पहिले विद्यापीठ म्हणजे घर. बालकाच्या जडणघडणीत कुटुंबाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. पालकांनी मुलांशी संवाद साधताना मातृभाषेचा जाणीवपूर्वक वापर करणे आवश्यक आहे. आज अनेक कुटुंबांत परभाषेचा अनावश्यक आग्रह दिसून येतो. परभाषांचे ज्ञान महत्त्वाचे असले तरी मातृभाषेकडे दुर्लक्ष होऊ नये. आई-वडील, आजी-आजोबा यांच्या गोष्टी, म्हणी, लोककथा, अंगाईगीत या माध्यमातून भाषेचे संस्कार मुलांवर होतात. घरात मातृभाषेचा सन्मानाने आणि सहजतेने वापर झाला, तर मुलांच्या मनात भाषेबद्दल आपुलकी आणि अभिमान निर्माण होतो.

२. प्राथमिक शिक्षण मातृभाषेत

शिक्षण ही समाजपरिवर्तनाची प्रभावी प्रक्रिया आहे. बालशिक्षण मातृभाषेतून झाले तर विद्यार्थ्यांची समज अधिक सखोल होते. मातृभाषेत शिकलेल्या संकल्पना सहज आत्मसात होतात आणि विचारशक्ती विकसित होते. शालेय स्तरावर पाठ्यपुस्तके, संदर्भग्रंथ, विज्ञान-तंत्रज्ञान विषयक साहित्य मातृभाषेत उपलब्ध असणे आवश्यक आहे. शिक्षकांनीही अध्यापन करताना विद्यार्थ्यांच्या मातृभाषेचा आदर राखावा. परभाषा शिकवताना मातृभाषेचा आधार घेतल्यास शिक्षण अधिक परिणामकारक ठरते.

३. साहित्यनिर्मिती आणि वाचनसंस्कृती

भाषा जिवंत राहते ती साहित्यामुळे. कविता, कथा, कादंबरी, नाटक, ललित लेख, संशोधनपर लेखन — या सर्व माध्यमांतून भाषा समृद्ध होते. लेखक, कवी, संशोधक यांनी मातृभाषेत सर्जनशील लेखन करणे ही संवर्धनाची महत्त्वाची पायरी आहे. वाचनसंस्कृती वाढवणे देखील आवश्यक आहे. ग्रंथालये, वाचनमंडळे, साहित्यसंमेलने, काव्यवाचन कार्यक्रम यांद्वारे भाषेचा प्रसार होतो. विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण केली, तर भाषेची मुळे अधिक बळकट होतात.

४. तंत्रज्ञान आणि मातृभाषा

आजचा काळ डिजिटल युगाचा आहे. मोबाईल, संगणक, इंटरनेट, सामाजिक माध्यमे या सर्व माध्यमांमध्ये मातृभाषेचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे. मातृभाषेत संकेतस्थळे, ब्लॉग, ई-पुस्तके, अ‍ॅप्स, शैक्षणिक व्हिडिओ तयार झाले, तर नव्या पिढीपर्यंत भाषा सहज पोहोचते. तंत्रज्ञानाचा वापर करून लुप्तप्राय बोलीभाषांचे ध्वनिमुद्रण, लेखन आणि दस्तऐवजीकरण करणेही महत्त्वाचे आहे. डिजिटल माध्यमामुळे भाषेचा जागतिक स्तरावर प्रसार होऊ शकतो.

५. शासनाची भूमिका

भाषासंवर्धनासाठी शासनाने धोरणात्मक पावले उचलणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय व्यवहारात मातृभाषेचा वापर वाढवणे, सरकारी कार्यालयांत भाषिक सुलभता ठेवणे, भाषासंशोधन संस्थांना प्रोत्साहन देणे ही महत्त्वाची कार्ये आहेत. भाषा अकादमी, साहित्य मंडळे, संशोधन केंद्रे यांना आर्थिक मदत दिल्यास साहित्यनिर्मिती आणि संशोधन वाढते. लुप्तप्राय भाषांच्या संरक्षणासाठी विशेष प्रकल्प राबवणे हीदेखील शासनाची जबाबदारी आहे.

६. सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि जनजागृती

भाषा ही संस्कृतीशी निगडित असते. लोककला, नृत्य, नाटक, कीर्तन, कविसंमेलन यांद्वारे भाषेचा प्रसार होतो. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये भाषादिन साजरा करून विद्यार्थ्यांमध्ये भाषिक अभिमान जागवता येतो. भाषिक स्पर्धा, निबंधलेखन, वक्तृत्व, कथाकथन यांसारख्या उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांची अभिव्यक्ती कौशल्ये विकसित होतात आणि भाषेबद्दल आत्मीयता वाढते.

७. भाषिक संशोधन आणि दस्तऐवजीकरण

प्रत्येक भाषेचा इतिहास, व्याकरण, शब्दसंपदा, लोकपरंपरा यांचे संशोधन आणि दस्तऐवजीकरण करणे आवश्यक आहे. विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था यांनी बोलीभाषांचे अभ्यासप्रकल्प हाती घ्यावेत. लुप्तप्राय भाषांचे शब्दकोश, व्याकरण आणि ध्वनिमुद्रण तयार केल्यास त्या भाषा पुढील पिढीसाठी जतन करता येतील.

८. भाषिक अभिमान आणि सकारात्मक दृष्टीकोन

काही वेळा लोक आपल्या मातृभाषेबद्दल न्यूनगंड बाळगतात. परभाषेला प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानून मातृभाषेचा वापर कमी करतात. ही मानसिकता बदलणे आवश्यक आहे. मातृभाषा आणि परभाषा यांचा संघर्ष नसून समतोल साधणे आवश्यक आहे. स्वतःच्या भाषेचा अभिमान बाळगणे, तिच्या साहित्याचा गौरव करणे आणि दैनंदिन व्यवहारात तिचा वापर करणे ही संवर्धनाची मूलभूत पायरी आहे.

        मातृभाषा संवर्धन ही केवळ एका दिवसाची जबाबदारी नसून ती सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. घर, शाळा, समाज, शासन आणि तंत्रज्ञान — या सर्व घटकांनी एकत्रित प्रयत्न केल्यासच मातृभाषा सशक्त राहू शकते. भाषा टिकली तर संस्कृती टिकते; संस्कृती टिकली तर समाजाची ओळख जिवंत राहते. म्हणून प्रत्येकाने आपल्या मातृभाषेचा अभिमान बाळगून तिच्या जतनासाठी सक्रिय भूमिका घ्यावी.

   थोडक्यात, मातृभाषा ही आपल्या अस्तित्वाचा श्वास आहे. ती आपल्या विचारांना दिशा देते, भावनांना शब्द देते आणि संस्कृतीला आधार देते. जागतिकीकरणाच्या युगात परभाषांचे ज्ञान आवश्यक असले तरी मातृभाषेचा त्याग करणे अयोग्य आहे. मातृभाषा जपणे म्हणजे आपल्या मुळांशी नाते जपणे होय. चला, या जागतिक मातृभाषा दिनी आपण सर्वजण असा संकल्प करूया— मातृभाषेचा अभिमान बाळगू, तिचा वापर वाढवू, पुढील पिढीकडे तिची परंपरा पोहोचवू कारण भाषा वाचली तर संस्कृती वाचते, संस्कृती वाचली तर मानवता बळकट होते. जागतिक मातृभाषा दिन हा केवळ दिनविशेष नसून आपल्या अस्मितेचा, स्वाभिमानाचा आणि सांस्कृतिक ओळखीचा जागर आहे — आणि तो प्रत्येकाच्या मनात सदैव जिवंत राहिला पाहिजे.

✒️प्रा.संतोष बोंगाळे)वेणूताई चव्हाण कॉलेज,कराड)मो:-9923900840