महात्मा जोतीबा फुले हे भारतातील समाजसुधारक, स्त्रीशिक्षणाचे पुरस्कर्ते आणि शोषित-वंचितांच्या हक्कासाठी झगडणारे महान व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी झाला. त्यांनी आपल्या विचारांनी समाजातील अंधश्रद्धा, जातीभेद, अस्पृश्यता आणि महिलांवरील अन्याय याविरुद्ध ठाम भूमिका घेतली. जोतीबा फुलेंची कार्यभूमी केवळ महाराष्ट्रापुरती मर्यादित न राहता अखिल भारतातील सर्व वंचित समाजासाठी प्रेरणादायी ठरली.
२४ सप्टेंबर १८७३ हा भारतीय समाज सुधारणा आंदोलनाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. याच दिवशी पुणे येथे महात्मा फुल्यांनी “सत्यशोधक समाज” या प्रबोधनपर संघटनेची स्थापना केली. या समाजाचे मुख्य ध्येय होते – शोषित, पीडित, गरिब, शेतकरी, दलित आणि स्त्रियांना न्याय मिळवून देणे. ब्राह्मणी वर्चस्व, जातीय अन्याय, धार्मिक दडपशाही यांचा प्रतिकार करून समतेचा मार्ग दाखवणे हेच या संस्थेचे मूळ उद्दिष्ट होते.
सत्यशोधक समाज स्थापनेमागील महात्मा फुल्यांची ठाम भूमिका म्हणजे – धर्मगुरूंनी व समाजातील सत्ताधाऱ्यांनी जनतेला अज्ञानात ठेवून त्यांचे शोषण करू नये. सर्वसामान्य शेतकरी, कामगार, मजूर यांनी स्वतःचे हित ओळखावे, शिक्षण घ्यावे, आपल्या हक्कांसाठी एकत्र यावे हा त्यांचा संदेश होता.
महात्मा फुले यांनी सांगितले की शिक्षणाशिवाय समाजाची प्रगती अशक्य आहे. त्यामुळे त्यांनी स्त्रीशिक्षण व दलितशिक्षणाला मोठा प्राधान्य दिले. त्यांच्या सत्यशोधक समाजात जाती-धर्माच्या पलीकडे सर्वांना समानतेने स्थान मिळत असे. विवाह, धार्मिक विधी, समारंभ हेही त्यांनी जातिभेदाशिवाय साधेपणाने करण्याचे आवाहन केले. यामध्ये अंधश्रद्धा, खर्चिक विधी, पंडितांची लूट यांना थारा नव्हता.
महात्मा फुल्यांच्या सत्यशोधक समाजामुळे समाजात नवा प्रबोधनाचा मार्ग खुला झाला. वंचित समाजात आत्मसन्मान निर्माण झाला. शिक्षण, समता, बंधुता, स्वातंत्र्य या मूल्यांचा पाया त्यांनी रचला. याच चळवळीच्या प्रेरणेवरून पुढे शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांसारख्या नेत्यांनी समाजक्रांती घडवून आणली.
२४ सप्टेंबर हा दिवस आपण महात्मा फुले यांच्या समाजक्रांतीच्या कार्याचा स्मृतिदिन म्हणून साजरा करतो. हा दिवस केवळ एका संस्थेचा स्थापना दिवस नसून तो समतेच्या, न्यायाच्या आणि सत्याच्या लढ्याचा प्रारंभदिन आहे. या दिवशी आपण त्यांच्या कार्याची आठवण करून समाजात अजूनही असलेल्या असमानता, भेदभाव, अंधश्रद्धा दूर करण्याची प्रतिज्ञा करायला हवी.
आजही सत्यशोधक समाजाची शिकवण तितकीच महत्त्वाची आहे. आधुनिक विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या युगातही जातीयता, अन्याय, असमानता दिसून येतात. त्यामुळे जोतीबा फुल्यांचे विचार आचरणात आणणे हीच खरी त्यांना मानवंदना ठरेल.
सारांश-
महात्मा फुले यांचा २४ सप्टेंबरचा सत्यशोधक समाज स्थापना दिवस हा भारतीय सामाजिक क्रांतीचा सुवर्णदिन आहे. जोतीबा फुल्यांच्या समाजसुधारणेच्या कार्यातूनच आज आपण समता, शिक्षण आणि न्याय या मूल्यांकडे वाटचाल करत आहोत. त्यांच्या विचारांची अंमलबजावणी करणे हीच खरी कृतज्ञता ठरेल.
✍️ *श्री. संजय एन. लेनगुरे, तुमसर, जि- भंडारा*
