आंतरराष्ट्रीय योग दिन हा संपूर्ण जगात एकवीस जून रोजी साजरा करतात.संयुक्त राष्ट्रसंघाने भारताच्या प्रस्तावाला मान्यता दिल्यानंतर जागतिक योग दिनाचा प्रारंभ २०१५ मध्ये झाला.
योग हा भारताच्या प्राचीन संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग असून त्याचे महत्त्व शारीरिक आरोग्यासाठी व मानसिक कल्याणासाठी सुद्धा आहे. योगाचा उगम आणि इतिहास योगाची उत्पत्ती भारतात हजारो वर्षांपूर्वी झाली. सिंधूसंस्कृतीच्या उत्खननात योगाचे प्राचीन पुरावे सापडले आहेत, जे या विद्येची प्राचीनता दर्शवतात. वेद, उपनिषद आणि भगवद्गीता यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये योगाचे सखोल वर्णन आढळते. महर्षी पतंजली यांनी त्यांच्या योगसूत्रांमध्ये योगाला एक व्यवस्थित स्वरूप दिले,ज्यामुळे योगाचे तत्त्वज्ञान आणि अभ्यास पद्धती अधिक स्पष्ट झाले. पतंजलींनी योगाची अष्टांग योग पद्धती मांडली,ज्यात यम, नियम,आसन,प्राणायाम, प्रत्याहार,धारणा,ध्यान आणि समाधी यांचा समावेश आहे. भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २७ सप्टेंबर २०१४ रोजी संयुक्त राष्ट्र संघाच्या महासभेत आंतरराष्ट्रीय योग दिन साजरा करण्याचा प्रस्ताव मांडला. या प्रस्तावाला १७७ देशांनी पाठिंबा दिला आणि २०१४ सालातील डिसेंबरच्या ११ तारखेला संयुक्त राष्ट्र संघाने २१ जून हा दिवस ‘आंतरराष्ट्रीय योग दिन’ म्हणून घोषित केला.
२१ जून ही तारीख निवडण्यामागे विशिष्ट कारण आहे.उत्तर गोलार्धात या दिवशी सर्वात मोठा दिवस असतो आणि अनेक संस्कृतींमध्ये या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे.योग केवळ व्यायाम नाही तर ती एक जीवनशैली आहे. त्याचे फायदे अनेक स्तरांवर दिसून येतात. योगासने शरीरातील लवचिकता वाढवतात आणि स्नायूंना बळकटी देतात. नियमित योगाभ्यासाने सांधे मजबूत होतात आणि दुखापतींचा धोका कमी होतो. योगामुळे शरीराचे संतुलन सुधारते,ज्यामुळे पडण्याचा धोका कमी होतो, योगासने आणि प्राणायाम पचनसंस्थेला चालना देतात, ज्यामुळे अपचन, बद्धकोष्ठता यांसारख्या समस्या कमी होतात. अनेक अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की नियमित योगाभ्यासाने रक्तदाब नियंत्रित राहतो आणि हृदयविकारांचा धोका कमी होतो.प्राणायामामुळे फुफ्फुसांची कार्यक्षमता वाढते, श्वसन मार्ग शुद्ध होतात आणि दम्यासारख्या श्वसन रोगांपासून आराम मिळतो.योगामुळे शरीरातील ताण कमी होतो, ज्यामुळे रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत होते आणि शरीर रोगांशी लढण्यास अधिक सक्षम होते. योग आणि ध्यानामुळे शरीरातील कोर्टिसोल अर्थात ताण निर्माण करणारे हार्मोन कमी होतात, ज्यामुळे ताण, चिंता आणि नैराश्याची लक्षणे हळूहळू कमी होतात.नियमित योगाभ्यासाने मन शांत होते आणि एकाग्रता वाढते, ज्यामुळे स्मरणशक्ती आणि शिकण्याची क्षमता सुधारतते . योगामुळे आंतरिक शांतता मिळते आणिसकारात्मक दृष्टिकोन वाढतो. नकारात्मक विचार कमी होतात आणि जीवन अधिक मोदमय वाटू लागते. योगाभ्यासातून व्यक्तीला स्वतःच्या शरीराची, मनाची आणि भावनांची अधिक चांगली समज येते,ज्यामुळे आत्म-जागरूकता वाढते. योगामुळे जीवनाचा उद्देश शोधण्यास मदत होते आणि व्यक्तीला अधिक अर्थपूर्ण जीवन जगण्याची प्रेरणा मिळते.
आंतरराष्ट्रीय योग दिन हा केवळ भारतापुरता मर्यादित नसून, तो संपूर्ण जगात साजरा केला जातो. या दिनामुळे योगाचे फायदे आणि त्याचे महत्त्व सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचण्यास मदतच झाली आहे. विविध देशांमध्ये योग शिबिरे, कार्यशाळा आणि सामुदायिक योग सत्रे आयोजित केली जातात,ज्यामुळे लोकांना योगाची ओळख होते आणि ते योगाचा त्यांच्या दैनंदिन जीवनात समावेश करतात.या दिनामुळे आरोग्य आणि निरोगीपणा या जागतिक उद्दिष्टाला चालना मिळाली आहे. आजच्या धावपळीच्या जीवनात, जिथे ताण आणि मानसिक समस्या वाढत आहेत, तिथे योग एक प्रभावी उपाय म्हणून उदयास आला आहे. अनेक देशांनी योगाला त्यांच्या आरोग्य सेवा प्रणालीमध्ये समाविष्ट केले आहे, ज्यामुळे लोकांना पारंपरिक औषधांच्या पलीकडचे आरोग्य लाभ मिळतात.
योगाचा अभ्यास करण्यासाठी कोणत्याही विशेष उपकरणांची किंवा ठिकाणाची आवश्यकता नाही. आपण घरात, बागेत किंवा कोणत्याही शांत ठिकाणी योगाभ्यास करू शकतो. सुरुवातीला एखाद्या प्रशिक्षित शिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली योग शिकणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून आसने योग्य प्रकारे करता येतील आणि दुखापतींचा धोका टाळता येईल.सकाळी लवकर उठून योगाभ्यास करावा .सकाळची वेळ योगासाठी सर्वोत्तम मानली जाते, कारण त्यावेळी मन शांत असते आणि वातावरण शुद्ध असते. शक्य असल्यास दररोज १५ ते ३० मिनिटे योग करावा . कमी वेळेचा पण नियमित योगाभ्यास वर्तमान व भविष्य काळातील निरोगी आरोग्यासाठी आवश्यक आहे.केवळ एकाच प्रकारच्या आसनांवर लक्ष केंद्रित न करता, विविध आसने आणि प्राणायामांचा सराव करावा, ज्यामुळे शरीराच्या सर्व भागांना फायदे मिळतील.आसनांसोबतच ध्यान आणि श्वासोच्छ्वास (प्राणायाम) यावर लक्ष केंद्रित करणे महत्त्वाचे आहे, ज्यामुळे मानसिक शांतता आणि एकाग्रता वाढते. योगाभ्यासानंतर शरीराला पुरेशी विश्रांती देणे महत्त्वाचे आहे.आंतरराष्ट्रीय योग दिन हा केवळ एक उत्सव नाही, तर तो आरोग्य, शांतता आणि सुसंवाद वृद्धिंगत करण्यासाठी एक जागतिक चळवळ आहे.
दि.२१ जून २०२५ ला जागतिक योग दिन साजरा करत असताना, आपण सर्वांनी योगाचे महत्त्व समजून घेतले पाहिजे आणि त्याचा आपल्या दैनंदिन जीवनात समावेश केला पाहिजे. योग हा केवळ काही तासांचा सराव नसून, ती एक जीवनशैली आहे जी आपल्याला अधिक निरोगी, आनंदी आणि शांत जीवन जगण्यास मदत करते. योगामुळे जगभरातील लोकांना एकत्र येण्याची आणि समान ध्येयासाठी प्रयत्न करण्याची संधी मिळते . जागतिक योग दिनी एक निरोगी, शांत आणि सुसंवादी जग निर्माण करू या.
प्रा.अरुण बाबारावजी बुंदेले,
अमरावती :८०८७७४८६०९.
