भारतीय समाजात धर्म, श्रद्धा आणि देवस्थाने यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. गावोगावी उभ्या असलेल्या मंदिरांच्या उंच शिखरांपासून ते महानगरांतील भव्य देवालयांपर्यंत भक्तीचा अखंड प्रवाह वाहताना दिसतो. लाखो-कोट्यवधी रुपयांच्या देणग्या, सोन्या-चांदीचे मुकुट, महाप्रसाद, उत्सव आणि यात्रांमधून श्रद्धेचे वैभव अनुभवायला मिळते. परंतु या वैभवाच्या सावलीत एक वेदनादायी वास्तव कायम उभे असते, मंदिराच्या पायरीवर बसलेला भिकारी, देवाच्या दर्शनासाठी आलेल्या भक्तांच्या रांगा आणि त्याच देवाच्या दारात उपाशीपोटी मदतीची याचना करणारा माणूस यांच्यातील विरोधाभास समाजाच्या अंतरंगावर अनेक प्रश्नचिन्हे निर्माण करतो. आज भारत जगातील सर्वात वेगाने विकसित होणाऱ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक मानला जातो. अवकाश संशोधन, तंत्रज्ञान, उद्योग आणि पायाभूत सुविधांच्या क्षेत्रात देशाने मोठी झेप घेतली आहे. पण या विकासाच्या झगमगाटामागे अजूनही लाखो लोक दारिद्र्य, उपासमार आणि बेरोजगारीशी झुंज देत आहेत. मंदिरांच्या गाभाऱ्यांमध्ये सुवर्णमंडित देवता दिसतात, पण मंदिराबाहेरच्या रस्त्यावर अन्नासाठी हात पसरलेली माणसेही दिसतात. “ही केवळ आर्थिक विषमता नाही, ही सामाजिक संवेदनशीलतेची परीक्षा आहे.”
धर्म माणसाला नैतिकता, करुणा आणि परोपकाराची शिकवण देतो. प्रत्येक धर्म मानवसेवेला सर्वोच्च स्थान देतो. मग देवाचे दर्शन घेऊन बाहेर पडणारा भक्त मंदिराच्या पायरीवर बसलेल्या वृद्धाकडे, अपंगाकडे किंवा उपाशी मुलाकडे दुर्लक्ष का करतो? देवाला लाखो रुपयांचे दान देताना समाज उदार असतो, पण एखाद्या गरिबाच्या शिक्षणासाठी, उपचारासाठी किंवा पुनर्वसनासाठी त्याच उदारतेने पुढे येतो का? हा प्रश्न धर्माचा नाही, तो मानवी संवेदनांचा आहे. भारतातील अनेक प्रसिद्ध देवस्थानांकडे प्रचंड आर्थिक संसाधने आहेत. भक्तांच्या श्रद्धेतून निर्माण झालेली ही संपत्ती नक्कीच पवित्र आहे. परंतु त्या संपत्तीचा काही भाग समाजातील दुर्बल घटकांच्या उन्नतीसाठी, शिक्षणासाठी, आरोग्यासाठी आणि रोजगारनिर्मितीसाठी अधिक व्यापकपणे वापरला गेला, तर त्यातून श्रद्धेचे सामाजिक सामर्थ्य अधिक प्रभावीपणे दिसून येईल. कारण देवाला अर्पण केलेली संपत्ती शेवटी माणसाच्या कल्याणासाठीच उपयोगी पडली, तरच तिचे खरे सार्थक होईल. दारिद्र्य हा कोणत्याही व्यक्तीचा अपराध नसतो. तो अनेकदा सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक विषमतेचा परिणाम असतो. शिक्षणाचा अभाव, रोजगाराच्या मर्यादित संधी, ग्रामीण भागातील असमान विकास, अपुरी सामाजिक सुरक्षा आणि वाढती महागाई यांमुळे अनेकांना जगण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. अशा परिस्थितीत भीक मागणारा माणूस हा केवळ एक व्यक्ती नसतो; तो समाजव्यवस्थेच्या अपयशाचा जिवंत पुरावा असतो.
समाजसुधारकांनी आणि विचारवंतांनी याच प्रश्नांवर सातत्याने भाष्य केले आहे. महात्मा फुले यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन मानले. राजर्षी शाहू महाराजांनी वंचितांना संधी देण्याचा मार्ग दाखविला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी शिक्षण, संघटन आणि संघर्षाचा मंत्र दिला. त्यांनी माणसाच्या स्वाभिमानाला सर्वोच्च स्थान दिले. त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू हा माणूस होता. समाजातील शेवटच्या घटकाला न्याय मिळाल्याशिवाय प्रगती पूर्ण होऊ शकत नाही, हा त्यांचा संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. श्रद्धा ही माणसाच्या आयुष्याचा आधार असते. संकटात सापडलेल्या अनेकांना मंदिर, मशिद, गुरुद्वारा किंवा चर्च यांमधून मानसिक बळ मिळते. त्यामुळे धर्म किंवा श्रद्धेवर टीका करणे हा या चर्चेचा उद्देश नाही. उलट श्रद्धा आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा सुंदर संगम घडविणे हा हेतू आहे. मंदिरातील घंटानादाबरोबरच समाजातील उपाशी पोटांचा आवाजही ऐकू येणे आवश्यक आहे. भक्ती आणि मानवता यांच्यातील दुवा अधिक मजबूत झाला पाहिजे.
आज दानधर्माच्या संकल्पनेलाही नव्याने समजून घेण्याची गरज आहे. भिकाऱ्याच्या हातावर काही नाणी ठेवणे ही तात्पुरती मदत असू शकते, पण त्याला शिक्षण, कौशल्य प्रशिक्षण आणि रोजगाराची संधी उपलब्ध करून देणे ही कायमस्वरूपी मदत ठरते. एखाद्या विद्यार्थ्याची फी भरणे, एखाद्या रुग्णाच्या उपचारासाठी मदत करणे, एखाद्या कुटुंबाला स्वावलंबी बनविणे किंवा एखाद्या युवकाला रोजगार उपलब्ध करून देणे हीच खरी समाजसेवा आहे. अशा कृतींमध्ये धर्माचा आत्मा अधिक जिवंत दिसतो. भारतीय संतपरंपरेनेही हाच संदेश दिला आहे. संत तुकारामांनी दया आणि करुणेला महत्त्व दिले. संत कबीरांनी बाह्य आडंबरांपेक्षा अंतःकरणाच्या शुद्धतेवर भर दिला. संत गाडगेबाबांनी स्वच्छता, शिक्षण आणि मानवसेवा यांनाच खरी पूजा मानले. त्यांनी मंदिरांपेक्षा समाजातील दुःख दूर करण्याला अधिक महत्त्व दिले. आजच्या काळात त्यांच्या विचारांची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवते.
समाज म्हणून आपण अनेकदा धार्मिकतेचे प्रदर्शन करतो, परंतु मानवतेची खरी परीक्षा आली की मागे पडतो. उत्सवांमध्ये लाखो रुपये खर्च होतात, पण शेजारी राहणाऱ्या गरजू कुटुंबाच्या अडचणींकडे दुर्लक्ष केले जाते. भव्य मिरवणुका काढल्या जातात, पण रस्त्यावर पडलेल्या जखमी व्यक्तीला मदत करण्यासाठी अनेकजण थांबत नाहीत. धर्माचा खरा अर्थ जर करुणा, दया आणि सेवा असेल, तर या मूल्यांचे प्रतिबिंब आपल्या कृतीत दिसणे आवश्यक आहे.
मंदिराबाहेर बसलेला भिकारी हा समाजाला प्रश्न विचारतो “तुमच्या विकासात माझे स्थान कुठे आहे?” “तुमच्या श्रद्धेने माझ्या जीवनात काय बदल घडवला?” “माझ्या मुलालाही शिक्षण, रोजगार आणि सन्मानाचे जीवन मिळणार आहे का?” या प्रश्नांची उत्तरे केवळ भाषणांमध्ये किंवा तत्त्वज्ञानात नाहीत, ती आपल्या सामाजिक धोरणांमध्ये, प्रशासनाच्या कार्यक्षमतेत आणि नागरिकांच्या संवेदनशीलतेत दडलेली आहेत. आज देशाला अधिक भव्य मंदिरांइतकीच गरज अधिक सक्षम माणसे घडविण्याची आहे. अधिक सोन्याचे कळस उभारण्याबरोबरच अधिक शाळा, वसतिगृहे, रुग्णालये, कौशल्य विकास केंद्रे आणि रोजगारनिर्मितीची साधने उभी राहिली पाहिजेत. श्रद्धा आणि विज्ञान, धर्म आणि सामाजिक न्याय, पूजा आणि सेवा यांचा समतोल साधला गेला तरच विकासाला खरे मानवी रूप प्राप्त होईल. विकासाचे मोजमाप केवळ जीडीपी, महामार्ग किंवा उंच इमारतींनी होत नाही. समाजातील सर्वात दुर्बल व्यक्ती किती सन्मानाने जगते, यावरच कोणत्याही राष्ट्राची खरी प्रगती अवलंबून असते.
मंदिराबाहेर भीक मागणारा माणूस दिसत असेपर्यंत समाजाच्या प्रगतीचे दावे अपूर्णच राहतील. कोणत्याही सभ्य समाजाची महानता त्याच्या मंदिरांच्या उंचीने किंवा संपत्तीने ठरत नाही; ती समाजातील सर्वात दुर्बल व्यक्तीच्या जीवनातील सन्मानाने ठरते. देवावर श्रद्धा ठेवणे हा प्रत्येकाचा वैयक्तिक अधिकार आहे; पण माणसावर प्रेम करणे आणि त्याच्या सन्मानासाठी उभे राहणे ही प्रत्येकाची सामाजिक जबाबदारी आहे. शेवटी प्रश्न देवाचा नाही, तर माणुसकीचा आहे. मंदिरातील देवापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी मंदिराबाहेर बसलेल्या माणसापर्यंत आपण पोहोचलो, तरच समाज अधिक न्याय्य, संवेदनशील आणि समतामूलक बनेल. त्या दिवशी मंदिराच्या पायरीवरची भीक कमी होईल आणि मानवतेची श्रीमंती अधिक वाढेल. हाच खऱ्या अर्थाने धर्माचा विजय आणि समाजव्यवस्थेच्या यशाचा मापदंड ठरेल. मंदिरातील देवापर्यंत पोहोचण्याची घाई आपण नेहमीच करतो, पण मंदिराबाहेर बसलेल्या माणसापर्यंत पोहोचण्याची संवेदना किती जपतो, हा खरा प्रश्न आहे. कारण धर्माचे अंतिम ध्येय देवापर्यंत पोहोचणे नसून माणुसकीपर्यंत पोहोचणे हेच असते. मंदिराच्या पायरीवरची भीक संपली आणि प्रत्येक हाताला काम, प्रत्येक पोटाला अन्न व प्रत्येक व्यक्तीला सन्मान मिळाला, तर तोच समाजव्यवस्थेचा खरा विजय आणि श्रद्धेचा सर्वोच्च उत्सव ठरेल.
✒️प्रवीण बागडे(नागपूर)मो:-९९२३६२०९१९
