भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की ज्यांनी केवळ राजकारण केले नाही, तर समाजाच्या विचारविश्वाला नवी दिशा दिली. ज्यांनी वंचित, उपेक्षित आणि शोषित समाजाच्या मनात आत्मसन्मानाचा दीप प्रज्वलित केला. अशाच थोर व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणजे कांशीराम. बहुजन समाजाच्या राजकीय सक्षमीकरणाचा नवा अध्याय लिहिणारे, सामाजिक न्यायाचा लढा राजकारणाच्या माध्यमातून जनतेपर्यंत पोहोचवणारे आणि दलित-बहुजन चळवळीला संघटनात्मक बळ देणारे हे महान नेते होते. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या विचारांचा, संघर्षाचा आणि त्यागाचा स्मरण करताना एक प्रश्न प्रत्येकाच्या मनात उभा राहतो, कांशीरामांनी पेटवलेली समतेची ज्योत आज किती तेजाने पेटते आहे? कांशीराम यांचा जन्म 15 मार्च 1934 रोजी पंजाबमधील रूपनगर जिल्ह्यातील एका साध्या कुटुंबात झाला. साध्या कुटुंबातून आलेल्या या युवकाने लहानपणापासूनच सामाजिक विषमतेचा अनुभव घेतला. शिक्षण पूर्ण करून त्यांनी सरकारी नोकरी स्वीकारली. परंतु नोकरी करत असतानाच त्यांना भारतीय समाजातील जातीय विषमता, अन्याय आणि सामाजिक भेदभाव यांची तीव्र जाणीव झाली. या अनुभवांनी त्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण केला, बहुजन समाजाला खऱ्या अर्थाने सन्मानाचे जीवन कधी मिळणार? या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना त्यांच्या आयुष्याची दिशा बदलली.
कांशीराम यांच्या विचारांवर सर्वाधिक प्रभाव होता तो डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या तत्त्वज्ञानाचा. डॉ. आंबेडकरांनी दिलेला शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा हा संदेश त्यांनी केवळ ऐकला नाही, तर तो आपल्या आयुष्याचा ध्यास बनवला. त्यांना ठाम विश्वास होता की सामाजिक परिवर्तन केवळ आंदोलनांनी घडत नाही; त्यासाठी राजकीय सत्ता मिळवणे अत्यावश्यक आहे. कारण सत्ता नसलेल्या समाजाला न्याय मिळवणे कठीण असते. कांशीराम यांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची संघटनात्मक क्षमता. 1970 च्या दशकात त्यांनी बामसेफ या संघटनेची स्थापना केली. या संघटनेचे उद्दिष्ट होते, सरकारी सेवेत असलेल्या मागासवर्गीय आणि अल्पसंख्याक कर्मचाऱ्यांना सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीत सहभागी करणे. या संघटनेमुळे हजारो सुशिक्षित तरुण सामाजिक चळवळीत सक्रिय झाले. यानंतर त्यांनी दलित शोषित समाज संघर्ष समिती (डीएस-4) ही संघटना स्थापन केली. या चळवळीने देशभरात बहुजन समाजात आत्मसन्मानाची भावना निर्माण केली.
1984 मध्ये कांशीराम यांनी बहुजन समाज पार्टी या पक्षाची स्थापना केली. हा पक्ष केवळ राजकीय संघटना नव्हता; तो बहुजन समाजाच्या स्वाभिमानाचा राजकीय मंच होता. कांशीराम यांचा प्रसिद्ध नारा होता “जिसकी जितनी संख्या भारी, उसकी उतनी हिस्सेदारी.” हा नारा केवळ घोषवाक्यच नव्हता, तर भारतीय लोकशाहीतील प्रतिनिधित्वाच्या प्रश्नाला दिलेले स्पष्ट उत्तर होते. कांशीराम यांच्या चळवळीने दलित-बहुजन समाजात एक नवा आत्मविश्वास निर्माण केला. शतकानुशतके सामाजिक अन्याय सहन करणाऱ्या समाजाला त्यांनी सांगितले, “तुम्ही केवळ मतदार नाही, तर तुम्ही सत्तेचे भागीदार आहात”. हा संदेश लाखो लोकांच्या मनात आशेचा किरण ठरला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली बहुजन समाजाने राजकीय शक्तीचे महत्त्व ओळखले.
कांशीराम यांचे आणखी एक मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी नवे नेतृत्व घडवले. त्यांनी राजकारणात पुढे आणलेले नाव म्हणजे मायावती. साध्या पार्श्वभूमीतून आलेल्या मायावती यांना त्यांनी राजकारणात घडवले आणि पुढे त्या उत्तर प्रदेशच्या मुख्यमंत्री बनल्या. हा केवळ एका व्यक्तीचा राजकीय प्रवास नव्हता; तर तो बहुजन समाजाच्या राजकीय उभारणीचा प्रतीकात्मक क्षण होता. कांशीराम यांचे आयुष्य हे वैयक्तिक सुख-सोयींपासून दूर असलेले होते. त्यांनी स्वतःसाठी संपत्ती जमवली नाही, सत्तेचा वैभव उपभोगला नाही. त्यांचे संपूर्ण आयुष्य बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी समर्पित होते. ते अनेकदा म्हणायचे, “मी माझे आयुष्य बहुजन समाजाला समर्पित केले आहे.” हा शब्द केवळ भाषणाचा भाग नव्हता; तर तो त्यांच्या जीवनाचा सत्य होता.
आज भारताने आर्थिक प्रगती केली आहे, तंत्रज्ञानात झपाट्याने प्रगती केली आहे. परंतु सामाजिक समतेचा प्रश्न अजूनही पूर्णपणे सुटलेला नाही. जातीय भेदभाव, सामाजिक विषमता आणि संधींचे असमान वितरण अजूनही अनेक ठिकाणी दिसते. अशा वेळी कांशीराम यांचे विचार पुन्हा आठवतात. कारण त्यांनी दिलेला संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. सामाजिक न्यायासाठी राजकीय सशक्तीकरण आवश्यक आहे. भारतीय लोकशाहीची खरी ताकद विविधतेत आहे. परंतु ही विविधता तेव्हाच अर्थपूर्ण ठरते जेव्हा प्रत्येक समाजघटकाला समान संधी मिळते. कांशीराम यांची बहुजन विचारसरणी ही केवळ एका समाजापुरती मर्यादित नव्हती; ती समता, प्रतिनिधित्व आणि न्याय या मूल्यांवर आधारित होती. आजही या विचारांची गरज तितकीच आहे.
कांशीराम यांचा संघर्ष आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा देतो. परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी संघटन आणि जागृतीच्या बळावर परिवर्तन घडवता येते. त्यांनी शून्यातून चळवळ उभी केली आणि लाखो लोकांच्या मनात स्वाभिमान निर्माण केला. हा प्रवास खरोखरच प्रेरणादायी आहे. आज बहुजन नायक कांशीराम यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचे स्मरण करताना आपण केवळ श्रद्धांजली अर्पण करणे पुरेसे नाही. तर त्यांच्या विचारांना आणि संघर्षाला पुढे नेणे हीच त्यांच्यावरील खरी आदरांजली ठरेल. कारण त्यांनी दिलेला संदेश आजही तितकाच जिवंत आहे. समता ही केवळ संविधानातील शब्द नसून ती प्रत्येकाच्या आयुष्यात उतरली पाहिजे. बहुजन समाजाच्या सन्मानासाठी, सामाजिक न्यायासाठी आणि समतेच्या भारतासाठी आयुष्य अर्पण करणाऱ्या या महान नेत्याला त्यांच्या 92 व्या जयंती निमित्त विनम्र अभिवादन. त्यांच्या विचारांची ज्योत अशीच पेटती राहो आणि समाजाला समतेच्या मार्गावर पुढे नेत राहो, हीच खरी कृतज्ञता.
✒️प्रविण बागडे(नागपूर)मो:-9923620919
