▪️राहुल गांधी यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना लिहिलेल्या पत्रातून मांडलेली मागणी
भारतीय लोकशाहीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या मुळाशी असलेली समतेची आणि सामाजिक न्यायाची आकांक्षा. ही आकांक्षा एका दिवसात निर्माण झालेली नाही; ती अनेक पिढ्यांच्या संघर्षातून, आंदोलनांतून आणि सामाजिक क्रांतीच्या विचारांतून आकाराला आलेली आहे. या संघर्षात अनेक महामानवांनी आपल्या आयुष्याचे योगदान दिले. काहींनी स्वातंत्र्याच्या लढ्यात राष्ट्राला दिशा दिली, तर काहींनी सामाजिक विषमतेच्या विरोधात उभे राहत समाजपरिवर्तनाचा मार्ग दाखवला. परंतु समाजातील वंचित, उपेक्षित आणि बहुजन घटकांच्या राजकीय सशक्तीकरणासाठी आयुष्य झोकून देणाऱ्या अनेक महान नेत्यांना अजूनही राष्ट्रीय पातळीवर अपेक्षित मान्यता मिळालेली नाही. अशा पार्श्वभूमीवर काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना पत्र लिहून बहुजन चळवळीचे प्रणेते कांशीराम यांना ‘भारत रत्न’ प्रदान करण्याची मागणी केली आहे. ही मागणी केवळ एका व्यक्तीच्या सन्मानाची नाही; ती भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या एका महान आंदोलनाला राष्ट्रीय पातळीवर मान्यता देण्याची मागणी आहे. कारण कांशीराम हे नाव घेतले की भारतीय समाजातील बहुजन स्वाभिमानाच्या राजकीय जागृतीचा एक संपूर्ण इतिहास डोळ्यांसमोर उभा राहतो.
कांशीराम यांचे कार्य समजून घेताना हे लक्षात घ्यावे लागते की त्यांनी केवळ राजकारण केले नाही, तर त्यांनी भारतीय समाजातील विषमतेच्या संरचनेलाच प्रश्न विचारला. शतकानुशतके उपेक्षित राहिलेल्या समाजघटकांना त्यांनी एकच संदेश दिला, राजकीय सत्ता ही केवळ काही मोजक्या वर्गांची मक्तेदारी नाही; ती बहुजन समाजाच्या हक्काची आहे. हा संदेश त्या काळात अत्यंत क्रांतिकारी होता. भारतीय राजकारणात अनेक नेते झाले, परंतु बहुजन समाजाला स्वतंत्र राजकीय शक्ती म्हणून उभे करण्याचे काम अत्यंत नियोजनबद्ध आणि दूरदृष्टीने करणारे कांशीराम हे एक अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या मते भारतातील बहुसंख्य लोकसंख्या सामाजिकदृष्ट्या वंचित गटांची आहे, परंतु राजकीय सत्ता आणि संसाधनांवर नियंत्रण काही मोजक्या घटकांच्या हातात केंद्रित आहे. हा असमतोल बदलल्याशिवाय खऱ्या अर्थाने लोकशाही प्रस्थापित होणार नाही, असे त्यांचे ठाम मत होते. याच विचारातून त्यांनी बहुजन समाजाला संघटित करण्याचा व्यापक प्रयत्न सुरू केला. सुरुवातीला त्यांनी सरकारी कर्मचाऱ्यांमध्ये सामाजिक जागृती निर्माण करण्यावर भर दिला. याच प्रक्रियेतून ‘बामसेफ’सारख्या संघटनांची निर्मिती झाली. या संघटनांनी सुशिक्षित बहुजन समाजाला सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीत सक्रिय सहभाग घेण्याचे आवाहन केले. ही रणनीती अत्यंत दूरदृष्टीची होती. कारण सामाजिक बदल घडवण्यासाठी केवळ भावनिक घोषणांपेक्षा संघटित आणि विचारपूर्वक केलेले प्रयत्न अधिक प्रभावी ठरतात.
यानंतर कांशीराम यांनी बहुजन समाजाला राजकीय पर्याय देण्यासाठी बहुजन समाज पार्टी ची स्थापना केली. भारतीय राजकारणात ही एक महत्त्वाची घटना ठरली. कारण या पक्षाने बहुजन समाजाला केवळ मतदार म्हणून नव्हे तर सत्तेचा भागीदार म्हणून पाहण्याचा दृष्टिकोन दिला. या विचारातूनच बहुजन राजकारणाचा एक नवा अध्याय सुरू झाला. कांशीराम यांच्या कार्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी बहुजन समाजात स्वाभिमानाची भावना जागवली. शतकानुशतके सामाजिक भेदभाव सहन करणाऱ्या समाजाला त्यांनी सांगितले की अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे हीच खरी लोकशाही आहे. त्यांनी बहुजन समाजाला संघटित करून त्यांना राजकीय सहभागाचे सामर्थ्य दिले. उत्तर प्रदेशसारख्या विशाल राज्यात बहुजन राजकारणाचा मजबूत पाया घालण्याचे श्रेय मोठ्या प्रमाणात कांशीराम यांनाच जाते.
भारतीय सामाजिक क्रांतीची परंपरा अत्यंत समृद्ध आहे. ज्योतीराव फुले, सावित्रीबाई फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांसारख्या महामानवांनी सामाजिक विषमतेविरुद्ध लढा देत समतेचा विचार समाजात रुजवला. कांशीराम यांनी या परंपरेला आधुनिक राजकारणाच्या माध्यमातून नवी दिशा दिली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधानाच्या माध्यमातून सामाजिक न्यायाचा मार्ग दाखवला; कांशीराम यांनी त्या विचारांना संघटनात्मक आणि राजकीय बळ दिले. आज भारतीय लोकशाहीत सामाजिक न्याय, प्रतिनिधित्व आणि समावेशक विकास यांवर मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होत आहे. परंतु या संकल्पनांच्या पायाभरणीत कांशीराम यांच्या विचारांचा मोठा वाटा आहे, हे विसरता येणार नाही. त्यांनी बहुजन समाजाला केवळ हक्कांची जाणीव करून दिली नाही, तर त्या हक्कांसाठी संघटितपणे लढण्याची प्रेरणाही दिली.
भारतरत्न हा देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. हा पुरस्कार देशाच्या विविध क्षेत्रांत असामान्य योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना दिला जातो. विज्ञान, कला, साहित्य, राजकारण आणि समाजसेवा अशा अनेक क्षेत्रांत उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्तींना या पुरस्काराने गौरवण्यात आले आहे. परंतु सामाजिक न्यायाच्या चळवळीला दिशा देणाऱ्या अनेक नेत्यांना अद्याप हा सन्मान मिळालेला नाही, ही वस्तुस्थितीही तितकीच खरी आहे. कांशीराम यांना ‘भारतरत्न’ देण्याची मागणी याच पार्श्वभूमीवर अत्यंत महत्त्वाची ठरते. कारण त्यांच्या कार्यामुळे देशातील कोट्यवधी वंचित लोकांना राजकीय ओळख, आत्मविश्वास आणि स्वाभिमान मिळाला. त्यांच्या विचारांमुळे बहुजन समाजाने स्वतःकडे एका नव्या दृष्टिकोनातून पाहायला सुरुवात केली.
कांशीराम यांना ‘भारतरत्न’ देण्याचा निर्णय हा केवळ राजकीय समीकरणांच्या आधारे घेतला जाऊ नये. हा निर्णय भारतीय समाजाच्या व्यापक हिताचा विचार करून घ्यावा लागेल. कारण हा सन्मान केवळ एका नेत्याचा गौरव करणार नाही; तो बहुजन चळवळीच्या संघर्षाला राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता देईल. आजच्या काळात समाजात पुन्हा एकदा विषमता, भेदभाव आणि सामाजिक तणावाची चर्चा होताना दिसते. अशा वेळी कांशीराम यांसारख्या नेत्यांच्या विचारांची आठवण करणे अधिक आवश्यक ठरते. त्यांनी बहुजन समाजाला संघर्षाची दिशा दिली, परंतु तो संघर्ष संविधानिक चौकटीत राहून करण्याचा मार्गही दाखवला. त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू होता समान हक्क, समान संधी आणि समान सन्मान. हेच मूल्य भारतीय संविधानाचेही आहे. त्यामुळे कांशीराम यांना ‘भारतरत्न’ देणे म्हणजे या मूल्यांना पुन्हा अधोरेखित करण्यासारखे ठरेल.
समाजात परिवर्तन घडवणाऱ्या व्यक्तींना योग्य वेळी सन्मान मिळणे आवश्यक असते. कारण इतिहासाचा सन्मान करणे म्हणजे भविष्यासाठी दिशा देणे होय. कांशीराम यांच्या कार्याचा प्रभाव आजही भारतीय राजकारणात स्पष्टपणे दिसून येतो. म्हणूनच आजचा प्रश्न केवळ एका व्यक्तीला पुरस्कार देण्याचा नाही; तो भारतीय लोकशाहीच्या आत्म्याला सन्मान देण्याचा आहे. जर भारताने कांशीराम यांना ‘भारतरत्न’ देऊन गौरविले, तर तो केवळ एका व्यक्तीचा सन्मान ठरणार नाही तो सामाजिक न्यायाच्या विचारांचा विजय असेल, बहुजन स्वाभिमानाचा उत्सव असेल आणि भारतीय लोकशाहीच्या समतेच्या स्वप्नाला दिलेली खरी आदरांजली ठरेल.
✒️प्रवीण बागडे(नागपूर)मो:-९९२३६२०९१९
